« بازه چنار » نيشابور ، دژي با تونل هاي شگفت انگيز
تپه بازه چنار در فاصله ي 3 كيلومتري شمال روستاي حصار زبرخان و در مختصات جغرافياي 36 درجه و 3 دقيقه و 45 ثانيه عرض جغرافيايي و 56 درجه و 15 دقيقه و 7 ثانيه طول جغرافيايي قرار دارد.
اين تپه در بين دو تنگه كه در محل به بازه معروف است قرار دارد. بازه چنار در سمت جنوب و بازه سيب در سمت شمال تپه قرار دارد. سمت شمال ، جنوب و شرق اين تپه محدود به ارتفاعات ديگر است و از سمت غرب به روستاي حصار اشراف دارد. چشمه آب بازه چنار در سمت شرق تپه واقع است . جنس تپه سنگلاخ و از رسوبات آبرفتي تشكيل يافته است. ارتفاع بلند ترين قسمت آن از سطح زمين هاي اطراف حدود 20 متر مي باشد .
بازه چنار چيست ؟
بر روي دامنه تپه قطعات سفالهاي متعددي پراكنده است كه متنوع و شامل سفالهاي نخودي ساده از ظروف آبخوري و ذخيره غذا و آذوقه و كاسه و ... مي باشد. سفال هاي ديگر عبارتند از سفال هاي فيروزه اي با نقوش سياه رنگ و گاه خطوط كوفي ، سفال سبز رنگ ، سفال با لعاب لاجوردي و سفال قهوه اي رنگ ساده و قطعاتي از شروف هر كاره ( صابوني ) و فقاع و پيه سوز كه از قرون چهارم الي اواخر تيموري قدمت دارند. با مقداري جستجو ،روزنه اي كه از بالاي تپه به سمت داخل تپه توسط حفاران ايجاد شده بود . توسط يكي از اهالي مقداري بازگشايي شد پس از آن با دو نفر از هيات كوهنوردي نيشابور ، از اين روزنه به داخل تپه وارد شديم . ورودي ايجاد شده بود ،و بايستي به حالت سينه خيز مسافتي در حدود 8.5 متر را طي نماييم. پس از آن مسير به سمت چپ منحرف شد. بعد از طي 2.20 متر مجددا به سمت چپ تغيير مسير ميداديم. در اين قسمت تونل كمي گشاده تر شده به طوري كه نشسته در سمت راست ، روزنه اي قرار داشته كه باقطعات سنگ بسته شده بود و به احتمال زياد ورودي يا خروجي دهليز از اين قسمت بوده است. در سمت چپ مجددا دهليز بسيار تنگ و باريك و به سمت پايين با شيب 45 درجه شد ، به طوري كه با زحمت زياد پس از طي مسافت 8.5 متر به يك فضاي راهرو طولاني وارد شديم كه در طرفين آن تعدادي اتاق در دل كوه كنده شده بود. عرض اين راهرو حدود 80 سانتي متر و ارتفاع آن حدود 1.20 متر بود . به دليل ريزش سقف ها ،ارتفاع راهرو كاهش يافته بود و احتمالا ارتفاع اوليه ي راهرو در گذشته بيش از 1.5 متر بوده است . اكثر اتاق ها در سمت چپ راهرو قرار دارند. اتاقها بدون زاويه بوده و هيچگونه مصالح ساختماني در آن ها به كار برده نشده است.
طول و عرض اتاق ها تقريبا يكسان بوده و بين 2 تا 3 متر متغيير است. در قسمت هايي از ديواره ها قسمتي شبيه به طاقچه ايجاد شده كه محل قرار گرفتن شمع يا پيه سوز بوده است. اين راهرو تا مسافت 36 متر در جهت شمال جنوبي و پس از مجددا به سمت چپ تغيير مسير داده و با زاويه 90 درجه ادامه مسير ميدهد. طول اين راهرو نيز 12 متر است و در سمت راست آن يك سالن متشكل از 3 اتاق تو در تو و در سمت چپ داراي 3 اتاق در سمت چپ و دو اتاق در سمت راست است. در داخل اتاق هاي سمت راست دو حلقه چاه با عمق 3 تا 4 متر قرار دارد كه در مركز اتاق ها كنده شده اند. كاربرد اين چاهها يا حلقه ها يا چاله ها مشخص نيست و احتمالا جهت نگهداري و ذخيره غلات يا موارد ديگر استفاده ميشده است. اين راهرو مسير منحني داشته و پس از طي مسافت بيش از 20 متر به راهرو ديگري كه در سطح پايين تري از راهرو فعلي قرار دارد مي رسيم . اين راهرو نيز پس از طي مسافت بيش از 22 متر به بيرون تپه منتهي ميشود كه فعلا مسدود است و پس از جستجو ، خروجي اين راهرو از سمت خارجي تپه پيدا شد. با بررسي هاي به عمل آمده مشخص گرديد كه ورودي اصلي اين دژ زيرزميني احتمالا از همين قسمت بوده است كه به دليل مخفي ماندن آن مسدود شده است.
راهرو ديگري كه به سمت راست منحرف مي گرديد از محل دو راهي ، پس از طي مسافت حدود 28 متر مجددا به يك دوراهي مي رسيد كه متاسفانه به دليل ريزش سقف راهرو ، عبور از آنها به سختي انجام مي شود و پس از طي مسافت 8 متر ديگر ادامه راه امكان پذير نيست و احتمالا هر دو راهرو نيز به بيرون از تپه هدايت شده اند.
در مجموع 28 فضاي اتاق مانند در طرفين راهرو هاي اصلي شناسايي شد كه در كف تعداد 4 اتاق ،چاله هايي به عمق 3 تا 4 متر كنده شده بودند. در داخل يكي از اتاق هاي تو در تو ، تخته سنگ عظيمي قرار دارد كه احتمالا به دليل خاصي به داخل اين اتاق منتقل شده است.
هواي داخل راهرو نمناك و دم كرده است و نفس كشيدن به سختي انجام مي گيرد. در قسمت هايي از سقف راهرو ها نيز به دليل رطوبت زياد و وجود قطرات آب احتمال ريزش سقف وجود دارد. با بررسي هاي به عمل آمده در قسمت غرب تپه ، بقاياي تعدادي پي ساختمان هاي سنگي مشخص شد كه احتمالا ساكنين اين منازل در هنگام هجوم دشمنان ، در داخل اين تونل ها و دژ پناه ميگرفته اند و مخفي مي شده اند . احتمالا ورودي اين تونل ها از داخل يكي از همين اتاقها بوده است و به حالت مخفي بوده و از مسير هاي ديگر مي توانسته اند از دژ زيرزميني خارج شوند. در قسمت تپه شرقي نيز بقاياي يك كوره ذوب فلز مشخص گرديد كه سرباره كوره به مقدار زياد در اطراف آن ريخته شده است. اين محوطه با ارزش باستاني ، در فهرست آثار ملي ثبت گرديده و ضمنا به دليل ريزش سقف تونل ها ضروري است اقدامات حفاظتي لازم جهت جلوگيري از خطرات احتمالي به عمل آيد. بديهي است با بازسازي اين دژ زيرزميني ، به يكي از مهمترين جاذبه هاي گردشگري منطقه تبديل خواهد شد.
نقل از :
محمد اسماعيل اعتمادي ، كارشناس باستان شناسي
هفته نامه خيام نامه ، سه شنبه 9 مرداد 1386 ، شماره هفتاد و ششم ، صفحه ي 4
